Vraag een ondernemer wanneer een onboarding geslaagd is, en het antwoord komt bijna altijd op hetzelfde neer. Alles is geregeld. De laptop werkt, de systemen staan klaar, het rooster voor de eerste weken hangt op het planbord. Alle zaken zijn afgevinkt. Maar er is iets wat op geen enkele checklist staat, en dat in deze periode juist het hardst telt. Hoe iemand zich vanbinnen voelt. Terwijl werkgerelateerde mentale klachten in Nederland toenemen, blijft dat onderwerp in de meeste onboardingprogramma’s onbesproken. Dat roept een vraag op die in dit blog centraal staat: Waarom blijft de mentale gezondheid van een nieuwe medewerker onzichtbaar tijdens de onboarding, terwijl deze periode juist de meeste risico's met zich meebrengt?
Waarom de eerste weken al zwaar genoeg zijn
Een nieuwe baan begin je nooit zonder spanning. Alles is nieuw. De mensen, de systemen, de ongeschreven regels, de verwachtingen. Onderzoek van OpenUp laat zien dat bijna iedereen op een eerste werkdag last heeft van onzekerheid, spanning en stress. Dat is normaal: een nieuwe baan is een grote verandering.
Het probleem zit niet in die onzekerheid zelf, maar in de combinatie met de druk om meteen te bewijzen dat deze baan de juiste keuze was. Uit onderzoek van Youngworks blijkt dat het risico op stressklachten en een burn-out juist hoger ligt bij jonge mensen (Gen Z) die net aan hun loopbaan zijn begonnen.
Onderzoek van Tilburg University naar cruciale momenten in de onboarding (waar ik eerder over schreef in mijn blog over one-size-fits-all onboarding) laat zien dat negatieve emoties zoals stress een groot deel uitmaken van wat nieuwkomers in hun eerste periode ervaren. Precies in deze fase wegen die momenten het zwaarst.
De cijfers wijzen dezelfde kant op
Uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden van TNO en het CBS blijkt dat 21% van de Nederlandse werknemers in 2025 burn-outklachten had. Tien jaar geleden was dat nog 13%. Ruim een derde van de werknemers geeft aan dat er extra maatregelen nodig zijn tegen werkdruk en werkstress. Ook de kosten van werkgerelateerd verzuim blijven volgens TNO stijgen.
Juist onder jongere werknemers, vaak net aan een nieuwe baan begonnen, loopt de druk verder op. Recente cijfers van het UWV laten zien dat steeds meer twintigers na twee jaar ziekte in de WIA belanden, meestal door psychische klachten zoals een burn-out, een depressie of een angststoornis.
Opvallend: uit de HSK Monitor Werk en Mentale Gezondheid 2026 blijkt dat meer dan de helft van de werknemers het afgelopen jaar zoveel last had van mentale klachten dat het hun werk belemmerde. Diezelfde monitor laat zien dat leidinggevenden vaak pas actie ondernemen als het al misgaat. Bijvoorbeeld bij een ziekmelding.
Waarom dit in de onboarding onopgemerkt blijft
De vertrouwensband met een leidinggevende of collega's moet in deze fase nog groeien. Iemand die net begint, kent deze mensen amper en wil vooral een goede indruk maken. Vragen stellen voelt dan al spannend genoeg. Toegeven dat het even niet goed gaat, voelt nog spannender.
Ik schreef eerder over sociale isolatie bij nieuwe medewerkers en hoe nieuwe medewerkers zich tijdens hun eerste weken vaak stilhouden, uit angst om lastig te zijn of niet bij het team te horen. Bij mentale gezondheid speelt hetzelfde patroon. Alleen gaat het nu niet om ergens bij horen, maar om overeind blijven.
Ook leidinggevenden zien het vaak niet op tijd. Ik schreef eerder over structurele check-ins om vroegtijdig vertrek te voorkomen, maar die signalen gaan meestal over inwerken en functioneren, niet over mentale draagkracht. Dat lijkt op elkaar, maar het is niet hetzelfde.
Tot slot speelt mee hoe we de onboarding inrichten. Ik schreef eerder, toen ik het had over de onboarding van leidinggevenden, dat onboarding vaak wordt ontworpen vanuit een operationele blik: contract, laptop, rooster. Bij mentale gezondheid speelt hetzelfde mechanisme, maar onzichtbaarder. Werkgevers zijn wettelijk verplicht aandacht te besteden aan werkdruk en werkstress, maar in de praktijk wordt dat al snel een formulier. Nuttig, maar geen vervanging voor een oprecht gesprek in de kwetsbare eerste weken.
Wat er op het spel staat
Als mentale gezondheid geen vast onderdeel is van de onboarding, stapelen de gevolgen zich op. Niet alleen voor de nieuwe medewerker, maar voor de hele organisatie.
-
Verzuim door werkdruk en werkstress kost werkgevers jaarlijks veel geld, en die kosten blijven stijgen.
-
Klachten die in het begin onopgemerkt blijven, groeien vaak uit tot langdurig verzuim. Hoe later een signaal wordt opgepakt, hoe moeilijker herstel wordt.
-
Voor jongere werknemers ligt de lat hoog: cijfers van het RIVM laten zien dat bijna de helft van hen zich weleens gestrest en eenzaam voelt, terwijl deze generatie juist meer aandacht voor mentale gezondheid verwacht.
-
Een team dat een collega ziet worstelen zonder dat er iets gebeurt, trekt daar zelf lessen uit: het vertrouwen in de organisatie brokkelt af, ook bij mensen die al langer meedraaien.
Het meest ‘verraderlijke’ is misschien wel dit. Er verschijnt nergens een rood vinkje. Geen melding, geen waarschuwing. Alleen de uitkomst van een medewerkersonderzoek, een keer per jaar. Of, in het slechtste geval, een ziekmelding.
Verder kijken dan de checklist
Een goede onboarding regelt de praktische kant vaak prima: laptop, contract, rooster gaan bij de meeste organisaties bijna vanzelf. Mentale gezondheid vraagt om een andere aanpak, niet als extra vinkje op een lijst, maar als vast onderdeel van hoe je iemand ontvangt.
Dat begint met erkennen dat de eerste periode zwaarder is dan hij lijkt, en dat stilte niet automatisch betekent dat het goed gaat. In mijn volgende blog laat ik zien hoe je dit concreet aanpakt: wat wel werkt, welke rol structuur daarin speelt, en hoe goede ondersteuning, ook technologisch, hierbij kan helpen.
Kijk voor nu eens kritisch naar je eigen onboarding. Staat er ergens een moment gepland waarop je oprecht vraagt hoe het gaat? Niet over de systemen of het rooster, maar over de persoon zelf. Zo niet, dan mist er iets essentieels, ook al is de rest van de checklist compleet.
P.S. Wil je deze aanpak meteen praktisch maken voor jouw organisatie? Download dan ons gratis handboek: "Doorless onboarding: Een praktisch handboek voor HR-managers", de gids voor elke HR-professional die onboarding structureel goed wil aanpakken.